مدل‌یابی گرایش دانش‌آموزان به فضای مجازی برمبنای عوامل فردی، زمینه‌ای و محیطی: ارزیابی پیامدهای روان‌شناختی آن

نوع مقاله : مقاله علمی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری روانشناسی، گروه روانشناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

2 استاد،گروه روانشناسی،دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی،دانشگاهمحقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

3 استاد، گروه روانشناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

چکیده

این پژوهش با هدف مدل‌یابی گرایش دانش‌آموزان به فضای مجازی بر مبنای عوامل فردی، زمینه‌ای و محیطی و پیامدهای روان‌شناختی آن انجام گرفته است. روش تحقیق، توصیفی از نوع همبستگی بوده و کلیه دانش‌آموزان دوره دوم متوسطه شهر اردبیل به تعداد 21714 نفر جامعه آماری این پژوهش بودند که از بین آن‌ها 340 دانش‌آموز با استفاده از جدول نمونه‌گیری کرجسی و مورگان به روش نمونه‌گیری خوشه‌‌ای چندمرحله‌ای به عنوان نمونه پژوهش انتخاب شده‌اند. برای جمع‌آوری داده‌ها پرسشنامه محقق ساخته و پرسشنامه‌های استاندارد آزمون اعتیاد اینترنتى "یانگ" (1998)، مقیاس افسردگی، اضطراب و فشار روانی"لاویبوند" (1995)، مقیاس انزوای اجتماعی"راسل" (1976) و پرسشنامه شخصیتی"وودورث" (2001) استفاده شد. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از روش‌های تحلیل عاملی و تحلیل مسیر انجام گرفت. یافته‌ها نشان داد که تمامی ضرایب اثر مستقیم مسیرها معنی‌دار هستند و از میان آن‌ها ضرایب اثر مستقیم از عوامل فردی بر رضایت کاربر (ضریب اثر 14/0 و مقدار 40/2T=) و گرایش به فضای مجازی (ضریب اثر 10/0 و مقدار 46/2T=) و ضریب اثر مستقیم از عوامل محیطی بر رضایت کاربر (ضریب اثر 10/0 و مقدار 66/1T=) در سطح 05/0>P و بقیه ضرایب در سطح 01/0>P معنی‌دار هستند. همچنین تمامی ضرایب اثر غیرمستقیم متغیرها به جزء ضریب اثر غیرمستقیم محیطی به روی گرایش به فضای مجازی از طریق رضایت کاربر در سطح 01/0>P معنی‌دار هستند. برازش داده‌ها نشان دادند: گستردگی اینترنت، دسترسی راحت، ارزان و کم‌هزینه بودن و همچنین محتوای سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی، احساس تنهایی و تعامل با دیگران از جمله عوامل گرایش به فضای مجازی هستند و تأثیر زیاد آن بر اعتیاد به اینترنت، خشونت، انزوای اجتماعی، اضطراب و افسردگی بیانگر آن است که گرایش به فضای مجازی بیشتر از چه منابعی سرچشمه گرفته و چقدر در بروز و یا تشدید اختلال‌های روانی افراد می‌توانند مؤثر باشند و این موضوع می‌تواند زنگ خطری باشد برای اولیاء خانواده و مدرسه و همچنین مسئولین و تصمیم‌گیران جامعه که به نحو مقتضی و مؤثر در مدیریت استفاده از این فن‌آوری نقش‌آفرین باشند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Modeling students' tendency to cyberspace based on individual, contextual and environmental factors: Assessing its psychological consequences

نویسندگان [English]

  • Saeed Seif Derakhshandeh 1
  • Akbar Atadokht 2
  • Nader Hajloo 3
  • Nilofar Mikaeili 3
1 Ph.D. Student of Psychology, Department of Psychology, Faculty of Education and Psychology, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.
2 Professor, Department of Psychology, Faculty of Education and Psychology, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran
3 Professor, Department of Psychology, Faculty of Education and Psychology, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran
چکیده [English]

The aim of this study was to modeling the tendency of students to cyberspace based on individual, contextual and environmental factors and its psychological consequences. The research method was descriptive-correlational and all high school students in Ardabil were 21,714 statistical population of this study, of which 340 students were selected as a research sample using Krejcie and Morgan sampling table using multi-stage cluster sampling method. To collect the data, a researcher-made questionnaire and standard questionnaires of Young Internet Addiction Test (1998), Lovibond Depression, Anxiety and Stress Scale (1995), Russell Social Isolation Scale (1976) and a questionnaire The character "Woodworth" (2001) was used. Data analysis was performed using factor analysis and path analysis methods using SPSS 26, LISREL and AMOS softwares. The results showed that all the direct effect coefficients of the routes are significant and among them the direct effect coefficients of individual factors on user satisfaction (effect coefficient 0.14 and T value=2.40) and tendency to cyberspace (effect coefficient 0.10 and The value of T value=2.46 and the coefficient of direct effect of environmental factors on user satisfaction (effect coefficient of 0.10 and T value=1.66) are significant at the level of P<0.05 and other coefficients at the level of P<0.01. Also, all the indirect effect coefficients of the variables, except for the indirect indirect effect coefficient, are significant on the tendency to cyberspace through user satisfaction at the level of P<0.01. The data showed that the vastness of the Internet, easy access, cheapness and low cost, as well as the content of sites and social networks, feelings of loneliness and interaction with others are among the factors tending to cyberspace and its high impact on Internet addiction, violence, social isolation. Anxiety and depression indicate that the tendency to cyberspace originates more from what sources and how much they can be effective in the occurrence or exacerbation of mental disorders, and this can be a wake-up call for parents and school, as well as community leaders and decision makers so appropriate and effective syntax in managing the use of this technology to play a role.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Cyberspace
  • Path Analysis
  • Internet Addiction

مراجع

- ایرانمهر، مسلم؛ شفیع‌آبادی، عبدالله؛ نعیمی، ابراهیم. (1397). بررسی کیفی آسیب‌شناسی شبکه‌های اجتماعی مجازی بر سلامت روان دانش‌آموزان از دیدگاه مشاوران مدارس. فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان درمانی، سال 9، شماره 33 ، 33-72.
- بولا. اچ. اس. ارزشیابی طرح‌ها و برنامه‌های آموزشی برای توسعه. (چاپ اول). ترجمه: ابیلی، خدایار. (1375). تهران: موسسه بین‌المللی روش‌های آموزش بزرگسالان.
- بهنامی‌فرد، فائزه؛ حبیبی، میترا. (1395). شناسایی و تحلیل جنسیتی عوامل موثر در گرایش نوجوانان به استفاده از اینترنت(مطالعه گروهی از نوجوانان کرج). فصلنامه مطالعات توسعه اجتماعی-فرهنگی، دوره 5، شماره 3، 179-201.
- تافلر، الوین. (1980). موج سوم. ترجمه: شهیندخت خوارزمی(1397). تهران: نشر نو.
- تولایی، روح‌الله؛ صباغی، زهرا؛ نظافتی، نوید. (1396). شناسایی و تحلیل فرصت‌ها و تهدیدهای شبکه‌های اجتماعی در  فضای مجازی؛ مورد مطالعه، دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران ،10(3)، 157-170.
- جاوید، سنا؛ صدری، رضا؛ سالارزهی، حبیب الله؛ نوروزی چشمه علی، الهام. (1396). شناسایی و اولویت‌بندی آثار و پیامدهای منفی استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی با رویکرد تحلیل سلسله مراتبی فازی (مطالعه‌ای موردی از دیدگاه دانشجویان دانشگاه سیستان و بلوچستان). مجله فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 7(2)، 227-240.
- حسینوند، پروانه؛ سواری، کریم. (1397). مقایسه ویژگی‌های شخصیتی و احساس تنهایی دانشجویان کاربر و غیرکاربر شبکه‌های اجتماعی. روانشناسی بالینی و شخصیت، 16(2)، 181-189.
- خجیر، یوسف. (1396). آسیب‌شناسی استفاده از شبکه‌های اجتماعی و نرم‌افزارهای تلفن همراه در خانواده ایرانی. فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، دوره 20، شماره 77. 109-136.
- خرازانی، سیدحمید. (1395). رابطه استفاده از فضای سایبر با گرایش دانش‌آموزان به خشونت. فصلنامه پژوهش‌های اطلاعاتی و جنایی، 11(1)، 161-184.
- داستانی، میثم؛ کرامتی، جواد؛ پورفاطمی، علی؛ کرامتی، علی. (1394). دلایل و انگیزه‌های استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در دانشجویان علوم پزشکی گناباد. مجله علم‌سنجی کاسپین، شماره 2. 
- دهقان، حسین؛ مروت، برزو. (1397). بررسی رابطه میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی با روابط اجتماعی دانش‌آموزان. فصلنامه علوم خبری، شماره 25، 103-130.
- ربیعی، علی؛ محمدزاده یزد، فرشته. (1392). آسیب‌شناسی فضای مجازی؛ بررسی تأثیر استفاده از اینترنت بر انزوای اجتماعی دانشجویان. فصلنامه راهبرد اجتماعی و فرهنگی، سال 2(6)، 43-60.
- رسول‌زاده اقدم، صمد؛ عدلی‌پور، صمد؛ ملک‌احمدی، حکیمه. (1393). تحلیل پدیدارشناختی گرایش زنان تبریزی به شبکه اجتماعی فیس‌بوک. مجله مطالعات جامعه‌شناسی، سال 6، شماره 24، 51-66.
- سیف، علی‌اکبر. (1376). روش‌های اندازه‌گیری و ارزشیابی آموزشی. تهران: نشر دوران.
- شاه‌جعفری، طاهره؛ ابراهیم‌آبادی، حسین؛ رضایی، محمدهاشم؛ ابراهیم‌زاده، عیسی. (1394). الگوی استفاده از اینترنت در طراحی برنامه‌های پس از مدرسه. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، دوره 7، شماره 2، 147-127.
- صالحی عمران، ابراهیم؛ عابدینی بلترک، میمنت؛ عزیزی شمامی، مصطفی؛ کشاورز، کوثر. (1397). رابطه بین اعتیاد به اینترنت و افسردگی در بین دانش‌آموزان دوره متوسطه دوم شهرستان کردکوی با تأکید بر نوع شبکه‌های مجازی. مجله آموزش و سلامت جامعه، 5(1)، 13-18.
- عباسی شوازی، محمدتقی؛ معینی، مهدی؛ پوردیان، روح الله. (1397). فضای مجازی، همنشینی و رفتارهای پرخطر: مطالعه رابطه همنشینی دانشجویان در فضای مجازی با رفتارهای پرخطر در فضای واقعی و مجازی. فصلنامه پژوهش‌های انتظام اجتماعی، 10(3)، 77-104.
- قدسی، فرانک؛ اسدزاده، حسن. ‌(1396). بررسی مقایسه‌ای وابستگی به اینترنت و نقش آن در سلامت روان و رفتارهای روانی-اجتماعی دانش‌آموزان کاربر اینترنت. فصلنامه مرکز توسعه مطالعات علوم پزشکی جندی شاپور، سال هشتم.
- مهدی‌زاده، سیدمحمد. (1392). نظریه‌های رسانه: اندیشه‌های رایج و دیدگاه‌های انتقادی(چاپ سوم). تهران: همشهری.
- ندیمی، عبدالوهاب. (1395). بازنمایی هویت تحصیلی دانش‌آموزان در شبکه‌های اجتماعی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان.
- هومن، حیدر‌علی. (1380). تحلیل داده‌های چندمتغیری در پژوهش رفتاری. تهران: نشر پارسا.
- یعقوبی، حسن؛ مردانی، لطیفه سادات. (1397). نقش واسطه‌ای احساس تنهایی در رابطه بین ابعاد نابهنجار شخصیت با اعتیاد به اینترنت در کاربران شبکه‌های اجتماعی. مجله پژوهش سلامت، دوره 3، شماره 3، 177-186.
- Balci, Ş & Olkun,. Emre. O. (2015). The relation between loneliness in social life & face book usage. 16th International Academic Conference. pp. 84-100.
- Biolcati, R., Mancini, G., Pupi, V. & Mugheddu, V. (2018). Facebook addiction: onset predictors. J. Clin. Med. 7 (6), 118.
- Bolton, R. N., Parasuraman, A., Hoefnagels, A., Migchels, N., Kabadayi, S., Gruber, T., & Solnet, D. (2013). Understanding Generation Y and their use of social media: a review and research agenda. Journal of Service Management, 24(3), 245-267.
- Brailovskaia, J. & Margraf, J. (2017). Facebook Addiction Disorder (FAD) among German students—a longitudinal approach. PLoS One 12 (12), e0189719.      
- Brinker, D. L., Gastil, J., & Richards, R. C. (2015). Inspiring and informing citizens online: A media richness analysis of varied civic education modalities. Journal of Computer‑Mediated Communication, 20(5), 504-519.
- Chuang, Y. W. (2015). Toward an understanding of uses and gratifications theory and the sense of virtual community on knowledge sharing in online game communities. International Journal of Information and Education Technology, 5(6), 47- 62.
-Elhai, J. D., Yang, H., Fang, J., Bai, Y., & Hall, B. J. (2020). Depression and anxiety symptoms are related to problematic smartphone use severity in Chinese young adults: Fear of missing out as a mediator. Addictive Behaviors, 101, 105962.
- Lovibond, P. F. & Lovibond, S. H. (1995). The structure of Negative Emotional States: Comparison of the Depression Anxiety Inventories. Behavior Research and Therapy, 33, 335-342.
- Jung, E.H., Walden, J., Johnson, A.C. & Sundar, S.S. (2017). Social Networking in the Aging Context: Why Older Adults Use or Avoid Facebook, Telematics and Informatics, doi: http://dx.doi.org/10.1016/j.tele2017.04.015.
- Vale,A; Pereira,F; Gonçalves,M; Matos,M. (2018). Cyber-aggression in adolescence and internet parenting styles: A study with victims, perpetrators and victim-perpetrators. Children and Youth Services Review, 93, 88-99.
- Sponcil, M., & Gitimu, P. (2013). Use of social media by college students: Relationship to communication and self-concept. Journal of Technology Research, 4(1), 37-49.
- Regan, P. & V. Steeves. (2010). Kids R Us: Online Social Networking and the Potential for Relationships. Retervied jan 2014 from www.futureofchildren.org.
- Russo, S., & Amna, E. (2016). The personality divide: Do personality traits differentially predict online political engagement?. Social Science Computer Review, 34(3), 259-277.
- Pontes, H.M., Taylor, M. & Stavropoulos, V. (2018). Beyond “Facebook addiction”: the role of cognitive-related factors and psychiatric distress in social networking site addiction. Cyberpsychol., Behav. Soc. Netw. 21 (4), 240–247.
- Thipparapu Rajesh & Rangaiah, B. (2020). Facebook  addiction  and  personality. Heliyon 6 e 03184.
- Wang, G., Zhang, W. & Zeng. R. (2018). WeChat use intensity and social support: The moderating effect of motivators for WeChat use, Computers in Human Behavior, doi:http//10.1016/j.chb2018.10.010..
- Yang , Xi Fu , Xiaoli Liao , Yamin Li. (2019). Association of problematic smartphone use with poor sleep quality, depression, and anxiety: A systematic review and metaanalysis, Psychiatry Research, doi: https://doi.org/10.1016/j.psychres.2019.112686
مطالعات روانشناسی تربیتی
دوره 18، شماره 44
دی 1400
صفحه 153-135

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار