اثربخشی آموزش سرمایه روان‌شناختی بر هویت تحصیلی و امید تحصیلی دانش‌آموزان

نوع مقاله : مقاله علمی

نویسندگان

1 استادیار، گروه آموزش روان‌شناسی و مشاوره، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

2 کارشناسی ارشد روان شناسی تربیتی، موسسه آموزش عالی هاتف، زاهدان، ایران.

10.22111/jeps.2026.53223.6087

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی آموزش سرمایه روان‌شناختی بر امید تحصیلی و هویت تحصیلی دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه بود. روش پژوهش، نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون – پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری، شامل تمامی دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه شهر زابل در سال تحصیلی 1404-1403 بود که از بین آنها با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای‌‌ چند‌مرحله‌ای، 30 نفر انتخاب شده و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل( هر گروه 15 نفر) جایگزین شدند. گروه آزمایش به مدت 10 جلسه تحت آموزش سرمایه روانشناختی لوتانز و همکاران (2007) قرار گرفتند و گروه کنترل تحت هیچ مداخله‌‌‌ای قرار نگرفتند. شرکت‌کنندگان هر دو گروه، در مراحل پیش‌آزمون و پس‌آزمون، پرسشنامه‌های امید تحصیلی خرمایی و کمری (1395) و هویت تحصیلی واز و ایزاکسون (2008) را تکمیل کردند. داده‌ها با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیری و به کمک نرم‌افزار SPSS-27  تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که در مرحله پس‌آزمون، نمرات هویت تحصیلی( 22/29F =  و001/0p <   ) و امید تحصیلی (12/184F =  و 001/0p <   ) دانش‌آموزان گروه آزمایش در مقایسه با گروه کنترل، به طور معناداری افزایش یافته است. بنابراین می‌توان گفت که آموزش سرمایه روان‌شناختی می تواند به عنوان یک مداخله روانشناختی اثربخش برای ارتقاء متغیرهای تحصیلی دانش‌آموزان، به ویژه در زمینه امید تحصیلی و هویت تحصیلی مورد استفاده معلمان و مشاوران مدارس قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Effectiveness of Psychological Capital Training on Academic Identity and Academic Hope of Students

نویسندگان [English]

  • Allah Nazar Alisofi 1
  • Maryam Moradi 2
1 Assistant Professor, Department of Psychology and Counselling, Farhangian University, Tehran, Iran.
2 M.A. in Educational Psychology, Hatef Institute of Higher Education, Zahedan, Iran.
چکیده [English]

The present study aimed to investigate the effectiveness of psychological capital training on academic hope and academic identity of female high school students. The research used a quasi-experimental design method with a pre-test-post-test design with a control group. The statistical population comprised all female high school students in Zabol in the Academic Year 2024-2025, among whom 30 subjects were selected by cluster sampling and randomly assigned to two experimental and control groups (15 subjects in each group). The cases received psychological capital training developed by Luthans et al. (2007) for 10 sessions. Participants in both groups completed the Khormai and Kamari (2016) and Vaz and Isaacson (2008) academic hope questionnaires in the pre-test and post-test stages. The study analyzed the data using multivariate analysis of covariance using SPSS-27 software. The findings showed that in the post-test phase, the scores of academic identity (F = 22.29, p < 0.001) and academic hope (F = 12.184, p < 0.001) of the students in the experimental group increased significantly compared to the control group. Based on the results of the present study, it can be said that psychological capital education has a positive effect on promoting the academic identity and academic hope of female students, and through teaching the components of psychological capital by teachers in the classroom, it is possible to improve the academic conditions for students.

کلیدواژه‌ها [English]

  • academic hope
  • psychological capital academic identity
  • students

مراجع

آژیده، وکیل؛ قدوسی‌نژاد، آیت و نیکدل، فریبرز (1404). مدل علّی امید به تحصیل دانش‌آموزان براساس ادراک حمایت اجتماعی و بهزیستی روانی: نقش واسطه‌ای اشتیاق تحصیلی. مطالعات روانشناسی تربیتی، 22(57)، 33-1. https://doi.org/10.22111/jeps.2025.48179.5672
ابراهیمی، فرشید و کاکابرایی، کیوان (1403) اثربخشی برنامه آموزش سرمایه‌های‌ روانشناختی مبتنی ‌بر روانشناسی مثبت‌نگر بر تاب‌آوری‌ تحصیلی دانش‌آموزان. مجله علوم روانشناختی، ۲۳ (۱۴۰) :163-181 . http://dx.doi.org/10.61186/jps.23.140.163
ازبک‌پور، فاطمه؛ کربلایی‌هرفته، فاطمه‌صغری؛ سلیمی، سمانه (1403). نقش سرمایه‌های روانشناختی و خودتنظیمی در اشتیاق تحصیلی دانش‌آموزان با میانجی‌گری سبک‌های شناختی ویت‌کین (مطالعه موردی: دختران ۱۶ تا ۱۸ سال دانش‌آموز مقطع متوسطه دوره دوم شهر زاهدان). مجله علوم روانشناختی، ۱۴۰۳؛ ۲۳ (۱۳۹) :۱۹۴-۱۷۹ http://dx.doi.org/10.52547/JPS.23.139.1723
بشارتی‌پور، معصومه؛ حاجی‌یخچالی، علیرضا؛ شهنی‌ییلاق، منیجه و مکتبی، غلامحسین  (1403). تأثیر آموزش سرمایۀ روان‌شناختی بر التزام و هیجان‌های مثبت تحصیلی دانش‌آموزان. فصل‌نامه پژوهش‌های کاربردی روانشناختی، 15(3)؛ 159-139. https://doi.org/10.22059/japr.2024.358495.644629
بهاروند، ایمان؛ سودانی، منصور؛ رجبی، غلامرضا و عباسپور، ذبیح‌اله (1403). طراحی «آموزش مبتنی بر توانمندسازی روانشناختی» و اثربخشی آن بر امید تحصیلی و پذیرش و عمل نوجوانان. فصلنامه مدیریت ارتقای سلامت؛ ۱۳ (۵) :۵۳-۶۵. http://dx.doi.org/10.22034/JHPM.13.5.53
جناآبادی، حسین و بحری، مهناز (1401). نقش سرمایه‌های رشدی بر امید تحصیلی و مشغولیت تحصیلی دانش‌آموزان. روان شناسی مدرسه و آموزشگاه، 11(4)، 56-43. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22520821.1401.11.4.4.7
حسینی‌قمی، طاهره؛ شریفی‌درآمدی، پرویز؛ رضایی، سعید و دستجردی‌کاظمی، مهدی (1402). اثربخشی آموزش مؤلفه‌های سرمایه روانشناختی بر راهبردهای مقابله‌ای و تعامل والد-کودک در مادران دارای فرزند با ناتوانی هوشی، مجله علوم روانشناختی; ۲۲ (۱۲۴) :۶۵۰-۶۳۵ http://dx.doi.org/10.52547/JPS.22.124.635
دهقانی، مهسا؛ فلاحی، زینب؛ شریفی، شهپر و آجی‌رمکانی، ایمانه (1403). اثربخشی آموزش هوش اخلاقی بر امید تحصیلی و پیوند با مدرسه دانش‌آموزان.  مجله اخلاق زیستی- علمی پژوهشی،  14(39)، 11-1. https://doi.org/10.22037/bioeth.v14i39.45448
رمضانی‌فر، سمیه؛ عرفانی، نصراله و کریمی‌خویگانی، روح اله (1403). نقش میانجی اشتیاق تحصیلی در رابطه هویت تحصیلی با احساس تعلق به مدرسه دانش‌آموزان دختر دوره متوسطه دوم، رویش روان‌شناسی، ۱۳(۵) :۱۵۶-۱۴۵. http://frooyesh.ir/article-1-5089-fa.html
زارع میرک‌آباد، اعظم و کرامتی، میسره (1403). ارائه مدل ساختاری پیش‌بینی بهزیستی تحصیلی براساس هویت تحصیلی و خودکارآمدی تحصیلی: نقش میانجی اهمال‌کاری تحصیلی در دانش‌آموزان. فصلنامه رویکردی نو بر آموزش کودکان ، 6(4): 234-218. https://doi.org/10.22034/naes.2024.470007.1503
زارع، حسین (1395). تأثیر آموزش امید بر خوش‌بینی و انگیزش پیشرفت دانشجویان دانشگاه پیام نور. پژوهش در یادگیری آموزشگاهی و مجازی، 4(13)، 93-85.https://dorl.net/dor/20.1001.1.23456523.1395.4.13.7.3
سعادت، سجاد؛ داورپناه، سید‌هدایت الله؛ سعیدپور، فریبا و سمیعی، فاطمه (1398). نقش سرمایه‌های روانشناختی (امید، خوش‌بینی، خودکارآمدی، تاب‌آوری) در تعهد تحصیلی دانشجویان. دوماهنامه علمی- پژوهشی راهبردهای آموزش در علوم پزشکی; ۱۲ (۳) :۱-۱۱. http://edcbmj.ir/article-1-1436-fa.html
سعید‌شعبانلو، کریم؛ مهدی‌نژاد، رحمان و بیرام‌پور، رحیمه (1404). اثربخشی آموزش سرمایه روانشناختی بر خوش‌بینی تحصیلی و سرمایه اجتماعی دانش‌آموزان دختر. (e725960). انگیزش تحصیلی در نظام های آموزشی، 1(3).e725960 . https://journal.afagh.ac.ir/article_725960.html
سلیمانی، مجید؛ قدم‌پور، عزت‌اله و عباسی، محمد (1402). الگوی روابط ساختاری هویت تحصیلی موفق بر اساس نیازهای بنیادین روان‌شناختی با میانجی‌گری ذهن‌آگاهی و خودکارآمدی تحصیلی. مطالعات روانشناسی تربیتی، 20(49)؛ 102-81.https://doi.org/10.22111/jeps.2023.43747.5216
شعبانی، مهشید؛ قربان‌شیرودی، شهره و خلعتبری، جواد (1401). تدوین بستۀ آموزش سرمایه‌های روان‌شناختی و ارزیابی اثربخشی آن بر تکانش‌گری و انعطاف‌پذیری روان‌شناختی دانش‌آموزان طلاق دارای اختلال رفتار برونی‌سازی‌شده. فصل‌نامه پژوهش‌های کاربردی روانشناختی، 13(4)، 303-287. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22518126.1401.13.4.18.2
عبدی‌زرین، سهراب و باداور، مریم (1403). مدل‌‌یابی معادلات ساختاری اُمید تحصیلی براساس هویت تحصیلی و هیجان تحصیلی با میانجی‌‌گری درگیری تحصیلی در دانش‌‌آموزان. پژوهش در روش‌های آموزش، 2(1)؛ 50-27. https://doi.org/10.22091/jrim.2024.10847.1078
علمی‌منش، نیلا (1397). اثربخشی مدل مداخلۀ سرمایه روان‌شناختی (PCI) بر اهمال‌کاری تحصیلی و اهمال‌کاری سازمانی. شناخت اجتماعی، 7(2)؛ 172-159. https://doi.org/10.30473/sc.2018.5302
علی‌اکبری‌دهکردی، مهناز و بیتانه، مژگان (1400). اثربخشی آموزش عناصر سرمایه‌های روانشناختی بر انعطاف‌پذیری روانشناختی و پریشانی روانشناختی زنان مبتلا به سرطان پستان. روانشناسی سلامت، 10(38)؛ 22-7.https://doi.org/10.30473/hpj.2021.50016.4645
فتحی، رضا؛ رستگار، احمد؛ صیف، محمد حسن؛ و نگهداری، سمیه (1404). ارائه مدل علی ادراک از سبک مدیریت کلاس و خودناتوان سازی تحصیلی با نقش واسطه‌ای سرمایه‌های روانشناختی. مطالعات روانشناسی تربیتی، 22(58). 245-219. https://doi.org/10.22111/jeps.2025.50270.5864
فرامرزی، حمید؛ بهروزی، ناصر و فرزادی، فاطمه (1398). رابطه پیشایندهای عواطف تحصیلی، هویت تحصیلی و اهداف پیشرفت با پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان. روان شناسی مدرسه و آموزشگاه، 8(2). 112-91.  https://jsp.uma.ac.ir/article_815.html#:~:text=10.22098/JSP.2019.815
قدم پور، عزت اله؛ حیدریانی، لیلا؛ برزگر‌بفرویی، مهدی و دهقان منشادی، منصور (1397). بررسی نقش امید تحصیلی و حمایت عاطفی ادراک شده در پیش‌بینی بهزیستی تحصیلی دانشجویان علوم پزشکی. پژوهش در آموزش علوم پزشکی; ۱۰ (۳) :۴۷-۵۷. http://dx.doi.org/10.29252/rme.10.3.47
کاس پور، سارا و زارعان،مصطفی . (1403). رابطه بین معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی در دانشجویان: نقش میانجی سرمایه روانشناختی. فصلنامه پژوهش‌های نوین روانشناختی، 19(76). 107-97. https://doi.org/10.22034/jmpr.2024.63739.6447
گلستانه، موسی؛ سلیمانی، لیلا و دهقانی، یوسف (1396). رابطه سرمایه‌های تحولی و پیشرفت تحصیلی: با نقش میانجی سرمایه روان‌شناختی، . دست‌آوردهای روان‌شناختی، 24(1)؛ 150-127. https://doi.org/10.22055/psy.2017.17909.1534
محمدی، زهرا؛ آتش‌پور، سید‌حمید و گلپرور، محسن (1401). مقایسه اثربخشی درمان پذیرش و تعهد وجودنگر و درمان شفقت‌محور بر سرمایه روانشناختی و شفقت به خود. پژوهش‌نامه روانشناسی مثبت، 8(3): 99-120 https://doi.org/10.22108/ppls.2022.132212.2255
محمود‌علیلو، پروین؛ طالبی، بهنام و خدیوی، اسداله (1402). ارتقاء سرمایه روان‌شناختی دانش‌آموزان از طریق توانمندسازی یادگیری (تجارب زیسته مدیران مدارس). پژوهش در نظام‌های آموزشی، 17(61)، 45-33. https://doi.org/10.22034/jiera.2023.396443.2967
مختاری، عباس؛ کجباف، محمدباقر؛ عابدی، محمدرضا (1399). تأثیر مداخله مبتنی بر سرمایه روانشناختی بر امید، خوش‌بینی، تاب‌آوری و خودکارآمدی بیماران افسرده. علوم روانشناختی، 19(59) .1421-1411 https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17357462.1399.19.95.8.4
مرادی، جیران؛ یاراحمدی، یحیی؛ گودرزی، محمود و مرادی، امید (1401). بررسی نقش واسطه‌ای خودکارآمدی تحصیلی در رابطه بین هویت تحصیلی موفق، باورهای معرفت‌شناختی، نیازهای اساسی روانشناختی با انگیزش پیشرفت دانش‌آموزان. روان‌شناسی مدرسه و آموزشگاه، 11(3): 97-86. https://doi.org/10.22098/jsp.2022.1810
میرزائی، پروین (1404). بررسی اثربخشی آموزش ایمن‌سازی در برابر استرس بر امید به تحصیل، تاب‌آوری تحصیلی و هیجانات تحصیلی دانش‌آموزان دختر دوره متوسطه دوم. مجله شناخت، رفتار، یادگیری،2(2)، 12-1. https://doi.org/10.61838/jcbl.2.2.5
نبئی، صابر؛ صلاحیان، افشین و غریبی، حسن (1400). پیش‌بینی تعلل‌ورزی تحصیلی بر اساس نیازهای بنیادین روانشناختی، امید تحصیلی و هویت تحصیلی در دانش‌آموزان پسر پایه دهم متوسطه، رویش روان‌شناسی ۱۴۰۰; ۱۰ (۹) :۱۱۴-۱۰۳.https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.2383353.1400.10.9.7.3
References
 Amera, F. B., Getahun, D. A., & Tolla, T. T. (2025). The impact of psychological capital on university students’ academic achievement mediated through academic engagement. Bahir Dar Journal of Education, 25(2), 139-160.‏https://doi.org/10.4314/10.4314/bdje.v25i2.9
Avey, J. B., Luthans, F., Smith, R. M., & Palmer, N. F. (2010). Impact of positive psychological capital on employee well-being over time. Journal of Occupational Health Psychology, 15(1), 17-28. https://doi.org/10.1037/a0016998
Bani Odeh, K., & Lach, L. M. (2024). Barriers to, and facilitators of, education for children with disabilities worldwide: a descriptive review. Frontiers in public health, 11, 1294849.‏ https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1294849
Cao, F., Zhang, L. F., Li, M., & Xie, Z. (2024). Subjective well-being among PhD students in mainland China: the roles of psychological capital and academic engagement. Frontiers in psychology, 15, 1354451.‏ https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1354451
da Costa, M. G., Pinto, L. H., Martins, H., & Vieira, D. A. (2021). Developing psychological capital and emotional intelligence in higher education: A field experiment with economics and management students. The International Journal of Management Education, 19(3), 100516.‏ https://doi.org/10.1016/j.ijme.2021.100516
Da, S., He, Y., & Zhang, X. (2020). Effectiveness of Psychological Capital Intervention and Its Influence on Work-Related Attitudes: Daily Online SelfLearning Method and Randomized Controlled Trial Design. International journal of environmental research and public health, 17(23), 8754.https://doi.org/10.3390/ijerph17238754
 Datu, J. A. D., & Valdez, J. P. M. (2016). Psychological capital predicts academic engagement and well-being in Filipino high school students. The Asia-Pacific Education Researcher, 25(3), 399-405.‏ https://doi.org/10.1007/s40299-015-0254-1
Elhadidy, A. M., Osman, O. A. B., & Mahmoud, S. (2025). Effect of an educational program to enhance psychological capital on academic burnout among nursing students. Teaching and Learning in Nursing.‏ https://doi.org/10.1016/j.teln.2025.05.019
Gilar-Corbi R, Pozo-Rico T, Sánchez B, Castejón J-L (2019) Can emotional intelligence be improved? A randomized experimental study of a business-oriented EI training program for senior managers. PLoS ONE 14(10): e0224254. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0224254
Huang, Z., Ismail, I. A., Ghazali, A. H. A., D’Silva, J. L., Abdullah, H., & Zhang, Z. (2025). The influence of psychological capital on employment expectations of vocational undergraduate students: The chain mediating role of active coping style and educational flow experience. PLoS One, 20(3), e0319742.‏ https://doi.org/10.1371/journal.pone.0319742
Kim, M., Kim, A. C. H., Newman, J. I., Ferris, G. R., & Perrewé, P. L. (2020). The antecedents and consequences of positive organizational behavior: The role of psychological capital for promoting employee well-being in sport organizations. Sport Management Review, 22(2), 108-125. https://doi.org/10.1016/j.smr.2018.04.003
‏Li, R., Che Hassan, N., & Saharuddin, N. (2023). Psychological capital related to academic outcomes among university students: a systematic literature review. Psychology Research and Behavior Management, 3739-3763.https://doi.org/10.2147/PRBM.S421549
Luthans, B. C., Luthans, K. W., & Avey, J. B. (2014). Building the leaders of tomorrow: The development of academic psychological capital. Journal of leadership & organizational studies, 21(2), 191-199.‏ https://doi.org/10.1177/1548051813517003
Luthans, B. C., Luthans, K. W., & Chaffin, T. D. (2021). Character matters: The mediational impact of self-regulation on PsyCap and academic performance. Journal of Education for Business, 97(1), 1–7. https://doi.org/10.1080/08832323.2021.1874856
Luthans, F., Avolio, B. J., Avey, J. B., & Norman, S. M. (2007). Positive psychological capital: Measurement and relationship with performance and satisfaction. Personnel psychology, 60(3), 541- 572 https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.2007.00083.x
Luthans, F., Norman, S. M., Avolio, B. J., & Avey, J. B. (2008). The mediating role of psychological capital in the supportive organizational climate—employee performance relationship. Journal of organizational behavior: The international journal of industrial, occupational and organizational psychology and behavior, 29(2), 219-238.‏ https://doi.org/10.1002/job.507
Lye, A. J., Liew, P. Y., Mohd Fadzil, H., & Foong, C. C. (2023). Effect of emotional intelligence and demographic characteristics on psychological capital among  chemical engineering students. Journal of Chemical Education, 100 (2), 479-488. https://doi.org/10.1021/acs.jchemed.2c00105
Margaça, C., Sánchez García, J. C., & Hernández Sánchez, B. (2023). Psychological capital and entrepreneurship: A systematic literature review of a growing research agenda. Intangible Capital, 19(2), 276-295.https://doi.org/10.3926/ic.2196
Mirsolaimani, Z., Mirsolaimani, L., Keshavarz, R., Farahmand Gharbi, V. & Shirvani, E. (2024). Predicting the academic performance of primary school students based on psychological capital and job satisfaction of teachers. Iranian Evolutionary Educational Psychology Journal, 6 (2), 433-446. DOI: https//doi.org/ 10.22034/6.2.433
Penzar, E. C., Shea, M., & Edwards, C. N. (2021). College Students’ Academic Achievement: Exploring the Role of Hope and Academic Self-Efficacy . International Dialogues on Education Journal, 8(1), 4–23. https://doi.org/10.53308/ide.v8i1.243
Rabenu, E., Yaniv, E., & Elizur, D. (2016). The relationship between psychological capital, coping with stress, well-being, and performance. Current Psychology, 1-13. https://doi.org/10.1007/s12144-016-9477-4
Rich, Y., & Schachter, E. P. (2011). High school identity climate and student identity development. Contemporary Educational Psychology, In Press, Corrected Proof, Available online. http://www.sciencedirect.com
Santillán-García, N., Rueda-Espinoza, K., Orozco-Moreno, Z., Moreta-Herrera, R., & Rodas, J. A. (2025). The mediating role of satisfaction with life in the relationship between hope and academic satisfaction among Ecuadorian university students. Revista de Psicodidáctica (English ed.), 30(1), 500154. https://doi.org/10.1016/j.psicoe.2024.500154
Snyder, C. R., Rand, K. L., & Sigmon, D. R. (2018). Hope theory: A member of the positive psychology family. In M. W. Gallagher & S. J. Lopez (Eds.), The Oxford handbook of hope (pp. 27–43). Oxford University Press. https://psycnet.apa.org/record/2017-55500-003
Snyder, C. R., Shorey, H. S., Cheavens, J., Pulvers, K. M., Adams, V. H. III, & Wiklund, C. (2002). Hope and academic success in college. Journal of Educational Psychology, 94(4), 820–826. https://doi.org/10.1037/0022-0663.94.4.820
Tjimuku, M., Atiku, S. O., & Kaisara, G. (2025). Emotional intelligence and psychological capital at work: A systematic literature review and directions for future research. Cogent Social Sciences, 11(1), 2443559. https://doi.org/10.1080/23311886.2024.2443559
Wuthrich, V. M., Jagiello, T., & Azzi, V. (2020). Academic Stress in the Final Years of School: A Systematic Literature Review. Child Psychiatry & Human Development, 51(6), 986-1015.https://doi.org/10.1007/s10578-020-00981-y
Yailagh, M. S., Abbasi, M., Behrozi, N., Alipour, S., & Yakhchali, A. H. (2014). Relationship between self-determination and academic identity in the Elementary students. Psychology and Behavioral Sciences. 3 (2), 51-54. https://doi.org/10.11648/j.pbs.20140302.13
Zhu, Y., Lu, H., Wang, X., Ma, W., & Xu, M. (2025). The relationship between perceived peer support and academic adjustment among higher vocational college students: the chain mediating effects of academic hope and professional identity. Frontiers in Psychology, 16, 1534883.‏ https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1534883
مطالعات روانشناسی تربیتی
دوره 22، شماره 60
دی 1404
صفحه 199-174

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار