مقایسه اثربخشی آموزش مبتنی بر پذیرش و تعهد و آموزش مثبت‌نگری بر فرسودگی تحصیلی، خودناتوان‌سازی تحصیلی، تاب‌آوری و توانمندسازی روانی در دانش‌آموزان پسر متوسطه دوم شهرستان زاهدان

نوع مقاله : مقاله علمی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری روانشناسی تربیتی، گروه روانشناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد زاهدان، زاهدان، ایران.

2 استاد، گروه روانشناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

3 استادیار، گروه علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

10.22111/jeps.2026.55011.6222

چکیده

دوران متوسطه دوم با فشارهای تحصیلی و چالش‌های توسعه‌ای گره خورده است و دانش‌آموزان مناطق محروم نظیر زاهدان با آسیب‌پذیری بالایی در برابر فرسودگی و خودناتوان‌سازی تحصیلی مواجه‌اند. هدف پژوهش حاضر مقایسه اثربخشی دو رویکرد درمانی نسل سوم و روان‌شناسی مثبت‌گرا، شامل آموزش مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) و آموزش مثبت‌نگری، بر فرسودگی تحصیلی، خودناتوان‌سازی تحصیلی، تاب‌آوری و توانمندسازی روانی در دانش‌آموزان پسر متوسطه دوم شهرستان زاهدان بود.
این پژوهش با هدف کاربردی و به روش شبه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون و گروه کنترل انجام شد. جامعه آماری شامل دانش‌آموزان پسر متوسطه دوم زاهدان در سال ۱۴۰۳-۱۴۰۲ بود که از میان آن‌ها 522 نفر به روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب و پرسشنامه تحقیق را تکمیل نمودند و از میان آنها 60 نفر با بالاترین نمره در افسردگی و خودناتوانسازی و کمترین نمره درتاب آوری و توانمندسازی انتخاب و به‌صورت تصادفی در سه گروه ۲۰ نفری (دو گروه آزمایش و یک گروه کنترل) جایگزین شدند. گروه‌های آزمایش به ترتیب ۸ جلسه ۹۰ دقیقه‌ای آموزش درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد و مثبت‌نگری دریافت کردند. ابزارها شامل پرسشنامه‌های فرسودگی تحصیلی برسو، خودناتوان‌سازی تحصیلی، تاب‌آوری تحصیلی مارتین و مارش و توانمندسازی روان‌شناختی میرکمالی و نارنجی بود. داده‌ها با استفاده از تحلیل کوواریانس (ANCOVA) در نرم‌افزار SPSS ورژن 18 تحلیل شدند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Comparing the Effectiveness of Acceptance and Commitment Therapy and Optimism Training on Academic Burnout, Academic Self-Handicapping, Resilience, and Psychological Empowerment in Male High School Students in Zahedan

نویسندگان [English]

  • Reza Mirabdi 1
  • Hossein Jenaabadi 2
  • Gholamhasan Panahi 3
  • Mohammadreza Mohammadi Soleimani 3
1 Ph.D. Student in Educational Psychology, Department of Psychology, Faculty of Education and Psychology, Islamic Azad University, Zahedan Branch, Zahedan, Iran.
2 Professor, Department of Psychology, Faculty of Education and Psychology, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Educational Sciences, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The period of secondary high school is associated with academic pressures and developmental challenges, and students in deprived areas, such as Zahedan, face high vulnerability to academic burnout and self-handicapping. The aim of the present study was to compare the effectiveness of two third-generation therapeutic approaches and positive psychology approaches, namely Acceptance and Commitment Therapy (ACT) training and optimism training, on academic burnout, academic self-handicapping, resilience, and psychological empowerment in male high school students in Zahedan.
Method: This applied research was conducted using a quasi-experimental design with a pre-test-post-test and a control group. The statistical population included male high school students in Zahedan during the academic year 1402-1403 [2023-2024]. From this population, 522 individuals were selected via multi-stage cluster sampling and completed the research questionnaire. Among them, 60 students with the highest scores in depression and self-handicapping and the lowest scores in resilience and empowerment were selected and randomly assigned to three groups of 20 (two experimental groups and one control group). The experimental groups received eight 90-minute sessions of Acceptance and Commitment Therapy training and optimism training, respectively. The instruments included the Breso Academic Burnout Questionnaire, Academic Self-Handicapping Questionnaire, Martin and Marsh Academic Resilience Scale, and Mir Kamali and Naranji Psychological Empowerment Questionnaire. Data were analyzed using Analysis of Covariance (ANCOVA) in SPSS software version 18.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Effectiveness
  • Academic Burnout
  • Academic Self-Handicapping
  • Academic Resilience
  • Psychological Empowerment

مراجع

آژیده، وکیل؛ قدوسی‌نژاد، آیت و نیکدل، فریبرز. (۱۴۰۴). مدل علّی امید به تحصیل دانش‌آموزان براساس ادراک حمایت اجتماعی و بهزیستی روانی: نقش واسطه‌ای اشتیاق تحصیلی. مطالعات روانشناسی تربیتی، ۲۲(۵۷)، ۳۱-۳۳.
https://doi.org/10.22111/jeps.2025.48179.5672
افشاری، محبوبه؛ خیاطان، فلور و یوسفی، زهرا. (۱۴۰۱). تدوین بسته درمان پذیرش و تعهد واقعیت‌گرا و مقایسه اثربخشی آن با درمان شناختی رفتاری بر اهمال‌کاری، خودکارآمدی و شایستگی تحصیلی دانش‌آموزان دارای فرسودگی تحصیلی. مطالعات روانشناختی نوجوان و جوان، ۳(۳)، ۲۲۰-۲۳۹.
https://ecc.isc.ac/showJournal/39537/271297/3443289
بدری گرگری، رحیم؛ نعمتی، شهروز؛ واحدی، شهرام و کاوه، مریم. (۱۴۰۲). اثربخشی مداخله مبتنی بر پذیرش و تعهد بر تاب‌آوری تحصیلی دانش‌آموزان دارای اختلال یادگیری ویژه. روان‌شناسی کاربردی، ۱۷(۳)، ۱۱-۲۸.
https://doi.org/10.48308/apsy.2023.231589.1488
بستان‌پیرا، مژگان؛ قنبری زندی، زهرا؛ کیکا، عارفه؛ محمدی سلیمانی، محمدرضا؛ علی‌سوفی، الناز نرگس و سنجری، شقایق. (۱۴۰۴). اعتباریابی مقیاس خودتنظیمی تحصیلی در محیط یادگیری ترکیبی: یک مطالعه مقطعی. پرستاری مراقبت ویژه، ۱۸(۱)، ۶۷-۷۷.
https://jccnursing.com/article-1-816-fa.pdf
بشکار، مسلم؛ نیک‌منش، زهرا و کهرازه‌ای، فرهاد. (۱۴۰۰). اثربخشی آموزش خوش‌بینی بر شایستگی ادراک شده و کیفیت زندگی دانش‌آموزان. مجله علمی پژوهشگر، ۱۹(۴)، ۴۵-۵۷.
https://jne.ir/article-1-1344-fa.html
بهمن‌یار، صدف؛ امیرفخرایی، آزیتا؛ محمدی‌سلیمانی، محمدرضا و زارعی، اقبال. (۱۴۰۳). ساخت و اعتباریابی پرسشنامه فرسودگی شغلی در بین پرستاران ایرانی: مطالعه موردی پرستاران شاغل در استان هرمزگان. پرستاری مراقبت ویژه، ۱۷(۳)، ۳۷-۴۸.
https://doi.org/10.30491/JCC.17.3.37
خجسته، سعیده و عبدلی، مریم. (۱۴۰۲). اثربخشی مداخله مثبت‌اندیشی بر فرسودگی تحصیلی و درگیری تحصیلی دانش‌آموزان. پژوهش نامه روانشناسی مثبت، ۹(۳)، ۸۳-۱۰۸.
https://doi.org/10.22108/ppls.2024.138725.2448
خسروی، ملیحه؛ صائمی، حسن؛ حسینائی، علی و بیانی، علی‌اصغر. (۱۴۰۰). شناسایی مؤلفه‌های سبک زندگی سلامت‌محور با تأکید بر دوره نوجوانی: یک مطالعه کیفی. مجله آموزش و سلامت جامعه، ۹(۱)، ۴۵-۵۸.
https://journal.ihepsa.ir/browse.php?a_id=1547&sid=1&slc_lang=fa
دهقانی، یوسف؛ اسماعیلی، خاتون و عافیت‌شو، سیدعلی. (۱۴۰۱). اثربخشی آموزش امید بر درگیری تحصیلی، فرسودگی تحصیلی و خوش‌بینی تحصیلی دانش‌آموزان با ناتوانی یادگیری. کودکان استثنایی (پژوهش در کودکان استثنایی)، ۲۲(۲)، ۳۵-۴۸.
https://origin-ir.magiran.com/p2501489
رستمی، نادیا؛ سعدی‌پور، اسماعیل؛ اسدزاده، حسن و ابراهیمی‌قوام، صغری. (۱۴۰۴). طراحی برنامه آموزشی تاب‌آوری تحصیلی مبتنی بر رویکرد روان‌شناسی مثبت‌نگر و اثربخشی آن بر خودکارآمدی تحصیلی دانش‌آموزان. فصل‌نامه پژوهش‌های کاربردی روانشناختی، ۱۶(۱)، ۷۸-۹۵.
https://doi.org/10.22059/JAPR.2025.382663.645016
رضایی‌فرد، اکبر؛ گراوند، فریبرز؛ امرایی، کوروش و عالی‌پور، کبری. (۱۴۰۵). اثربخشی آموزش مدیریت استرس مبتنی بر ذهن‌آگاهی بر اضطراب تحصیلی و سازگاری اجتماعی دانش‌آموزان پسر. مطالعات روانشناسی تربیتی، ۲۳(۶۱)، ۱۸-۳۶.
https://doi.org/10.22111/jeps.2025.49876.5826
زمانی فروشانی، زهرا؛ دوکانه‌ای فرد، فریده و نیکنام، مژگان. (۱۴۰۲). اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر پریشانی روان‌شناختی و نگرش‌های ناکارآمد. فصلنامه علوم روان‌شناختی، ۲۲(۱۲۵)، ۱۰۱۷-۱۰۳۲.
https://doi.org/10.52547/JPS.22.125.911
سپاه‌منصور، مژگان؛ براتی، زهرا و بهزادی، ساره. (۱۳۹۵). مدل تاب‌آوری تحصیلی بر اساس شایستگی تحصیلی و رابطه معلم-شاگرد. روش‌ها و مدل‌های روان‌شناختی، ۷(۲۵)، ۲۵-۴۳.
https://jpmm.marvdasht.iau.ir/article_2097.html
سلیمانی، مجید؛ عباسی، محمد؛ سارانی، هادی؛ آخوندزاده آرانی، علی و افشارپور، سمیه. (۱۴۰۰). تأثیر آموزش راهبردهای شناختی و فراشناختی یادگیری بر خودناتوان‌سازی تحصیلی و یادگیری خودراهبر دانش‌آموزان کنکوری. آموزش و ارزشیابی (علوم تربیتی)، ۱۴(۵۴)، ۷۹-۹۶.
https://doi.org/10.30495/jinev.2021.1921525.2409
سید ابراهیمی، سیدعلیرضا و یزدخواستی، علی. (۱۴۰۱). تأثیر آموزش گروهی مثبت‌نگری بر بهزیستی روانی و رضایت زناشویی زنان. مجله روان‌شناسی مثبت، ۸(۲)، ۳۳-۵۰.
https://doi.org/10.22108/ppls.2022.130146.2170
عزیزی، امین؛ فرهنگی، عبدالحسن و حسین‌پور، رضا. (۱۴۰۲). مقایسه اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد و درمان کاهش استرس مبتنی بر ذهن‌آگاهی بر باور تحصیلی، تنظیم هیجانی و سازگاری تحصیلی. دست‌آوردهای روان‌شناختی، ۳۰(۱)، ۲۶۱-۲۸۴.
https://doi.org/10.22055/psy.2022.40739.2844
قدم‌پور، عزت‌اله؛ اداوی، حمیده و روشن‌نیا، سمیه. (۱۳۹۷). تأثیر آموزش روانشناسی مثبت‌نگر بر عشق به یادگیری و تاب‌آوری تحصیلی دانش‌آموزان. فصل‌نامه پژوهش‌های کاربردی روانشناختی، ۹(۲)، ۱۲۵-۱۴۰.
https://doi.org/10.22059/JAPR.2018.65666
کسایی اصفهانی، احمد؛ عابدی، محمدرضا؛ باقبان، ایران و حسینیان، سیمین. (۱۳۹۴). مقایسه اثربخشی رویکردهای سنتی، مدرن و پست مدرن مشاوره شغلی بر افزایش سازگاری شغلی دانشجویان دانشگاه اصفهان. مشاوره شغلی و سازمانی، ۷(۲۲)، ۴۵-۶۲.
https://jcoc.sbu.ac.ir/article_101901.html
کشاورز، آزیتا و یوسفی، فریده. (۱۳۹۷). اثربخشی آموزش مبتنی بر درمان پذیرش و تعهد بر اهمال‌کاری تحصیلی و سازگاری با مدرسه دانش‌آموزان دختر دبیرستانی. روش‌ها و مدل‌های روان‌شناختی، ۹(۳۴)، ۱۰۵-۱۲۲.
https://civilica.com/doc/1913767/
کیخا، عالمه و کریمی، فاطمه. (۱۴۰۴). نقش مهارت‌های کارآفرینی در توانمندسازی روانشناختی و تفکر خلاق دانش‌آموزان با نقش میانجی‌ ادراک خودکارآمدی. آموزش خلاق و اثربخش، ۱(۲)، ۵۷-۷۹.
https://doi.org/10.22111/CEE.2025.54224.1013
گراوند، فریبرز. (۱۴۰۱). اثربخشی آموزش تاب‌آوری بر فرسودگی تحصیلی و سلامت روان دانش‌آموزان پسر دوره متوسطه دوم. فصلنامه خانواده و پژوهش، ۱۹(۳)، ۹۳-۱۱۲.
http://qjfr.ir/browse.php?a_code=A-10-1026-3&slc_lang=fa&sid=1
محمودی نودژ، مجتبی؛ امیرفخرایی، آزیتا و سماوی، عبدالوهاب. (۱۴۰۱). اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر کیفیت زندگی و تاب‌آوری بهبودیافتگان کووید-۱۹. پژوهش‌های کاربردی روان‌شناختی، ۱۳(۴)، ۱۲۵-۱۳۸.
https://doi.org/10.22059/JAPR.2023.328932.643948
نجفی خرم‌آباد، حجت‌الله؛ جاویران، حمدالله و ماراشیان، فاطمه. (۱۴۰۰). مقایسه اثربخشی آموزش مبتنی بر نظریه خودتعیین‌گری و درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر کیفیت خواب و امید تحصیلی در دانش‌آموزان مبتلا به اختلال بازی اینترنتی با و بدون اختلال کمبود توجه/بیش‌فعالی همبود. سلامت روان کودک (روان‌کودک)، ۹(۱).
https://search.isc.ac/dl/search/defaultta.aspx?DTC=8&DC=1321102
هاشم‌زاده، امیر؛ حاتمی، حمیدرضا؛ بنی‌جمالی، شکوه‌السادات و اسدزاده، حسن. (۱۴۰۲). اثربخشی آموزش ذهن‌آگاهی بر فرسودگی تحصیلی و تاب‌آوری تحصیلی دانش‌آموزان دختر. مجله علوم روانشناختی، ۲۲(۱۲۵)، ۱۱۲-۱۲۸.
https://origin-ir.magiran.com/p2587758
هجرت، سروه؛ غریبی، حسن و رحمانی، سیف‌الله. (۱۴۰۴). تدوین مدل فرسودگی شغلی در کلاس بر مبنای نقش هیجانی معلم (مثبت و منفی) با میانجیگری دشواری تنظیم شناختی هیجان. مطالعات روانشناسی تربیتی، ۲۱(۵۶)، ۲۳۸-۲۶۹.
https://doi.org/10.22111/jeps.2024.46960.5569
یاری، علی؛ روئین‌تن، زهرا؛ واگذاری ریکندئی، نیلوفر و برکت، ارسلان. (۱۴۰۳). بررسی اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر تاب‌آوری تحصیلی و فرسودگی تحصیلی دانش‌آموزان دختر. در دومین کنفرانس ملی یافته‌های نوین روان‌شناسی کاربردی. آمل، ایران.
https://civilica.com/doc/2506784
یعقوبی، ابوالقاسم و بختیاری، مریم. (۱۳۹۵). تأثیر آموزش تاب‌آوری بر فرسودگی تحصیلی دانش‌آموزان دختر. فصلنامه علمی پژوهش در یادگیری آموزشگاهی و مجازی، ۴(۱۳)، ۴۵-۵۶.
https://etl.journals.pnu.ac.ir/article_2997_0.html?lang=en
References
Aliakbari Borovati, F., Mohammadi Ahmadabadi, N., Sanjari, S., Keikha, A., Bameri, A., Panahi, G., & Mohamadi Soliemani, M. (2025). Development and validation of the academic self handicapping scale for nursing and midwifery students: A study of reliability and agreement. Interdisciplinary Journal of Virtual Learning in Medical Sciences, 16(1), 8–23.
https://doi.org/10.30476/ijvlms.2025.105011.1324
Bahmaniar, S., Amirfakhraei, A., Mohammadi Soleimani, M. R., & Zarei, E. (2026). Predicting nurse burnout through psychological hardiness, organizational factors, and job vitality: The mediating role of emotion regulation. Iranian Journal of Nursing and Midwifery Research, 31(3), 497–501.
https://doi.org/10.4103/ijnmr.ijnmr_16_25
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. Freeman.
https://psycnet.apa.org/record/1997-08589-000
Barani, H., Amirfakhraei, A., Mohammadi Soleimani, M. R., & Samavi, S. A. W. (2025). Cross-cultural adaptation and psychometric validation of the Perceived Self-Regulation Skills Scale for elementary students in temporary online learning environments: A cross-sectional study. Interdisciplinary Journal of Virtual Learning in Medical Sciences, 16(3), 269–283.
https://doi.org/10.30476/ijvlms.2025.107455.1341
Bayat Mokhtari, L., Sanjari, S., Panahi, G., Mohammadi Soleimani, M., Ghanbari Zarandi, Z., & Sarwar, S. (2025). The relationship between self-regulation and mobile internet addiction with the mediating role of social support among high school students in Kerman: A structural equation modeling approach. Interdisciplinary Journal of Virtual Learning in Medical Sciences, 16(4), 374–389.
https://doi.org/10.30476/ijvlms.2025.109053.1359
Breso, E., Salanova, M., & Schaufeli, W. B. (2007). In search of the "third dimension" of burnout: Efficacy or inefficacy. Applied Psychology: An International Review, 56(3), 460–478.
https://doi.org/10.1111/j.1464-0597.2007.00290.x
Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press.
https://www.hup.harvard.edu/books/9780674224575
Büyüköksüz, E. (2025). Effectiveness of acceptance and commitment therapy for resilience promotion in a non-clinical sample: A randomized controlled and a pilot study. BMC Psychology, 13(1), 698.
https://doi.org/10.1186/s40359-025-03023-1
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. Plenum Press.
https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4899-2271-7
Flaxman, P. E., & Bond, F. W. (2010). A randomised worksite comparison of acceptance and commitment therapy and stress inoculation training. Behaviour Research and Therapy, 48(8), 816–820.
https://doi.org/10.1016/j.brat.2010.05.004
Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions. American Psychologist, 56(3), 218–226.
https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.218
Gagnon, J., Dionne, F., Raymond, G., & Grégoire, S. (2019). Pilot study of a Web-based acceptance and commitment therapy intervention for university students to reduce academic procrastination. Journal of American College Health, 67(4), 374–382.
https://doi.org/10.1080/07448481.2018.1484361
Hayes, S. C. (1999). Acceptance and commitment therapy: An experiential approach to behavior change. Guilford Press.
https://www.guilford.com/books/Acceptance-and-Commitment-Therapy/Hayes-Strosahl-Wilson/9781572304819
Hayes, S. C., & King, G. A. (2024). Acceptance and commitment therapy: What the history of ACT and the first 1,000 randomized controlled trials reveal. Journal of Contextual Behavioral Science, 33, 100809.
https://doi.org/10.1016/j.jcbs.2024.100809
Jones, E. E., & Berglas, S. (1978). Control of attributions about the self through self-handicapping strategies: The appeal of alcohol and the role of underachievement. Personality and Social Psychology Bulletin, 4(2), 200–206.
https://doi.org/10.1177/014616727800400205
Li, R., Che Hassan, N., & Saharuddin, N. (2023). Psychological capital related to academic outcomes among university students: A systematic literature review. Psychology Research and Behavior Management, 16, 3739–3763.
https://doi.org/10.2147/PRBM.S421549
Martin, A. J., & Marsh, H. W. (2009). Academic resilience and academic buoyancy: Multidimensional and hierarchical conceptual framing of causes, correlates and cognate constructs. Oxford Review of Education, 35(3), 353–370.
https://doi.org/10.1080/03054980902934639
Mehdinasab, S., Mohammadi Soleimani, M. R., Tavan, A., & Vazifeshenas, H. (2026). Cultural adaptation and psychometric validation of the Achievement Motivation Measure among Iranian students engaged in blended learning: A cross-sectional study. Interdisciplinary Journal of Virtual Learning in Medical Sciences, 17(1), 76–93.
https://doi.org/10.30476/ijvlms.2026.109906.1364
Olsson, C. A., Bond, L., Burns, J. M., Vella-Brodrick, D. A., & Sawyer, S. M. (2003). Adolescent resilience: A concept analysis. Journal of Adolescence, 26(1), 1–11.
https://doi.org/10.1016/S0140-1971(02)00118-5
Richardson, G. E. (2002). The metatheory of resilience and resiliency. Journal of Clinical Psychology, 58(3), 307–321.
https://doi.org/10.1002/jclp.10020
Salajegheh, A., Sanjari, S., & Mohammadi Soliemani, M. R. (2026). Metacognitive beliefs, academic expectations stress, and achievement: A path analysis among Iranian upper secondary students. Middle East Journal of Rehabilitation and Health Studies, 13(3), e169742.
https://doi.org/10.5812/mejrh-169742
Seligman, M. E. P., Steen, T. A., Park, N., & Peterson, C. (2005). Positive psychology progress: Empirical validation of interventions. American Psychologist, 60(5), 410–421.
https://doi.org/10.1037/0003-066X.60.5.410
Shaw, T., Campbell, M., & Runions, K. (2023). Optimism training reduces academic burnout in at-risk youth. Child Development, 94(5), 1290–1305.
https://srcd.onlinelibrary.wiley.com/journal/14678624
Spreitzer, G. M. (1995). Psychological empowerment in the workplace: Dimensions, measurement, and validation. Academy of Management Journal, 38(5), 1442–1465.
https://doi.org/10.5465/256865
مطالعات روانشناسی تربیتی
دوره 23، شماره 62
شهریور 1405
صفحه 265-239

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار